Việc phân chia tài sản khi ly hôn luôn là một trong những nội dung pháp lý phức tạp, nhạy cảm và ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của vợ và chồng sau khi chấm dứt quan hệ hôn nhân. Theo quy định hiện hành của Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, tài sản chung của vợ chồng khi ly hôn được chia đôi nhưng có tính đến hoàn cảnh, công sức đóng góp và các yếu tố khác của mỗi bên.
Tuy nhiên trong thực tiễn xét xử, cách xác định giá trị và công sức đóng góp giữa các bên đang gặp nhiều khó khăn và bất cập. Điều này dẫn đến những tranh luận về việc cần bổ sung quy định mới, trong đó có đề xuất định giá công việc nội trợ và chăm sóc gia đình trong việc tiến hành phân chia tài sản khi ly hôn.
1. Quy định pháp luật hiện hành về phân chia tài sản khi ly hôn
Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định nguyên tắc phân chia tài sản khi ly hôn như sau: tài sản chung được chia đôi nhưng có tính đến các yếu tố như hoàn cảnh gia đình, công sức đóng góp của vợ, chồng vào tạo lập, duy trì và phát triển khối tài sản chung; bảo vệ lợi ích chính đáng của mỗi bên; lỗi của bên gây ra việc ly hôn…
Cụ thể tại Điều 59 của Luật này quy định:
“Tài sản chung của vợ chồng được chia đôi nhưng có tính đến các yếu tố: hoàn cảnh của gia đình và của vợ, chồng; công sức đóng góp của vợ, chồng trong thời kỳ hôn nhân; bảo vệ lợi ích chính đáng; lỗi của mỗi bên…”
Như vậy, pháp luật hiện hành không quy định tỷ lệ phân chia cố định 50/50 mà cho phép Tòa án xem xét các yếu tố đặc thù để phân chia tài sản khi ly hôn sao cho công bằng giữa vợ và chồng. Trong đó, lao động của vợ, chồng trong gia đình được coi như lao động có thu nhập, tức là công việc nội trợ và chăm sóc gia đình cũng là một yếu tố để xác định phần tài sản mà mỗi bên được hưởng.
2. Những khó khăn trong việc xác định công sức đóng góp phân chia tài sản khi ly hôn
Trong thực tiễn giải quyết án ly hôn, một trong những điểm mấu chốt gây tranh cãi và khó khăn lớn nhất là xác định “công sức đóng góp” của vợ, chồng trong khối tài sản chung. Trong đó, việc quy đổi công việc nội trợ, chăm sóc gia đình thành giá trị cụ thể về kinh tế để phân chia tài sản khi ly hôn là vấn đề chưa có tiêu chí rõ ràng.
Công việc nội trợ như chăm sóc con cái, nấu ăn, dọn dẹp nhà cửa, hỗ trợ chồng/vợ trong các công việc gia đình thường không có lương, không có bảng lương hay bằng chứng chứng minh cụ thể. Do đó, nhiều Tòa án vẫn gặp khó khăn khi phải cân nhắc xem công sức này có tương đương với thu nhập của người đi làm hay không và nếu có thì ở mức độ bao nhiêu.
Bộ Tư pháp và các chuyên gia pháp lý đã chỉ ra rằng “công việc gia đình vốn là khái niệm mở”, rất khó liệt kê chi tiết và xác định mức độ đóng góp kinh tế, nên chưa thể đưa ra tiêu chí cụ thể để xác định phần tài sản mà người ở nhà nội trợ xứng đáng được hưởng khi ly hôn.
3. Đề xuất “định giá” công việc nội trợ
Tại hội nghị tổng kết thi hành Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 do Bộ Tư pháp tổ chức mới đây, một trong những đề xuất được nhiều tham luận nhấn mạnh là cần xây dựng tiêu chí định lượng giá trị công việc nội trợ và chăm sóc gia đình để phục vụ cho việc phân chia tài sản khi ly hôn.
Mục đích của đề xuất này không chỉ là công nhận lao động nội trợ như một yếu tố có giá trị kinh tế trong việc tạo dựng và duy trì tài sản chung, mà còn nhằm đảm bảo quyền lợi công bằng hơn cho người ở nhà nội trợ. Bởi nếu không có tiêu chí định lượng cụ thể, người ở nhà có thể bị thiệt thòi khi phần lớn tài sản do chồng/vợ đi làm tạo dựng trong thời kỳ hôn nhân lại bị phân chia theo cách không xem xét đầy đủ công sức đóng góp của người nội trợ.
Tuy nhiên, đề xuất này cũng gặp sự phản biện. Đại diện Tòa án Nhân dân tối cao cho rằng việc quy đổi công việc gia đình sang giá trị tương đương với thu nhập không phải lúc nào cũng phù hợp với thực tế; mỗi công việc có mức độ quan trọng và tính chất khác nhau, nên rất khó để quy chuẩn thành một hệ số hay công thức cụ thể.
4. Vấn đề nuôi con và quyền lợi tài sản
Bên cạnh công việc nội trợ, nhiều ý kiến pháp lý cũng cho rằng yếu tố người trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn nên được đưa vào tiêu chí xem xét bên cạnh việc phân chia tài sản khi ly hôn, bởi việc chăm sóc con cái có tầm ảnh hưởng lâu dài đến chất lượng cuộc sống của cả mẹ và con. Các hệ thống pháp luật ở nhiều nước trên thế giới đã tính đến yếu tố này khi phân chia tài sản chung, nhằm mục tiêu bảo vệ quyền lợi của người nuôi con và con chung.
Trong pháp luật hiện hành Việt Nam, yếu tố về quyền lợi con chung sau ly hôn được thể hiện ở nguyên tắc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của vợ, con chưa thành niên nhưng chưa có quy định rõ ràng buộc Tòa án phải ưu tiên tăng phần tài sản cho người nuôi con. Vì vậy, việc trình bày rõ ràng hơn tiêu chí này trong luật hoặc hướng dẫn thi hành cũng là nội dung được nhiều chuyên gia pháp lý kiến nghị.
5. Hệ quả pháp lý và giải pháp hoàn thiện
Việc thiếu tiêu chí rõ ràng để xác định phần đóng góp của từng bên trong khối tài sản chung dẫn tới những hệ quả pháp lý không mong muốn: quyết định chia tài sản có thể phụ thuộc nhiều vào quan điểm chủ quan của người tiến hành tố tụng, dễ gây bất bình đẳng, mâu thuẫn kéo dài giữa vợ và chồng sau ly hôn.
Một số giải pháp được đề xuất để khắc phục tình trạng này gồm:
- Xây dựng hướng dẫn chi tiết về xác định công sức đóng góp của vợ, chồng, bao gồm cả công việc nội trợ, chăm sóc con cái và hỗ trợ kinh tế.
- Quy định cụ thể về tiêu chí định lượng công việc nội trợ (ví dụ thời gian, phạm vi công việc, mức thu nhập tham chiếu) để phục vụ xét xử.
- Cân nhắc đưa yếu tố quyền nuôi con thành một tiêu chí bắt buộc khi phân chia tài sản nhằm đảm bảo quyền lợi lâu dài cho người nuôi con và con chung.
- Đẩy mạnh hoạt động trợ giúp pháp lý, tư vấn và hòa giải để giúp đương sự hiểu rõ quyền lợi và lựa chọn phương án chia tài sản phù hợp, công bằng.
6. Kết luận
Phân chia tài sản khi ly hôn là một lĩnh vực pháp lý mang tính thực tiễn cao và ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống sau hôn nhân của các bên. Mặc dù pháp luật hiện hành đã thiết lập các nguyên tắc cơ bản để thực hiện việc chia tài sản chung giữa vợ và chồng, nhưng trong quá trình thi hành còn tồn tại nhiều khoảng trống, đặc biệt trong việc xác định công sức đóng góp, giá trị lao động nội trợ và yếu tố nuôi con.
Do đó, việc hoàn thiện pháp luật, bổ sung tiêu chí định lượng phù hợp và hướng dẫn thực tiễn là cần thiết để đảm bảo việc phân chia tài sản khi ly hôn thực sự công bằng, hợp lý và phù hợp với yêu cầu thực tiễn xã hội.
